คือจะบอกว่ามันหายไปคงไม่ใช่ซะทีเดียว เพราะว่างานของ กอส. ต้องแบ่งเป็นงานที่ กอส.ดำเนินอยู่ในช่วงนั้นเวลามีอะไรเกิดขึ้น กอส.นำเสนอรัฐบาลในยุคนั้น รัฐบาลก็มีปฏิกิริยาโต้ตอบ มีข้อเสนอบางอย่างเขาเอา บางอย่างที่เราเสนอ เขาไม่เอา อันนี้ทำเป็นรายงานเลย ผมมีรายงานอยู่ รัฐบาลรับหรือนำแนวคิดเราไปทำ อย่างน้อยออกมาเป็น มติ ครม. โดยข้อเสนออย่างไรบ้าง ทีนี้จะมีช่องว่างระหว่างการเสนอมาเป็น มติ ครม. หรือข้อเสนอในระดับรัฐบาลกับภาคปฏิบัติอีก ส่วนหนึ่งเป็นปัญหาโครงสร้างรัฐไทยเองซึ่งมีช่องว่างอยู่ แต่บางทีเป็นปัญหาของภาคใต้ด้วย สำคัญไม่เหมือนกัน ประเด็นที่ ๒ ถามว่ารายงาน กอส. หายไปเลยหรือเปล่า ผมว่าน่าสนใจ เพราะว่าคล้ายๆ มีคนนำแนวคิดไปพูดถึงในลักษณะอื่น แต่ไม่ได้นำไปทั้งหมด ซึ่งอาจถูกแล้ว คือนำสิ่งที่เป็นประโยชน์หรือคิดว่าตัวเองเอาไปใช้การได้ เหตุผลประการหนึ่งที่ผมว่าน่าสนใจเพราะรายงาน กอส. เป็นความพยายามของสังคมไทยผ่านคณะบุคคลซึ่งมาจากภาคส่วนต่างๆ ซึ่งถูกเลือกมาโดยคนอย่างท่านอานันท์ ปันยารชุน เพื่อเอาคนมาทำงานร่วมกัน มีการจัดระบบการวิเคราะห์ปัญหาไว้ค่อนข้างชัดเจน คำถามที่น่าสนใจคือ วิธีวิเคราะห์ใช้ได้ไหม เช่น การตั้งคำถามว่าเวลาจะคิดเรื่องความรุนแรงในจังหวัดชายแดนภาคใต้ คิดเพียงชั้นเดียวไม่พอ

ถามว่าความกดขี่มีปัญหาไหม วิธีที่เจ้าหน้าที่ปฏิบัติอย่างไม่เป็นธรรมมีผลไหม ต้องมี คนเราโกรธแค้นได้ คุณจับไปคนหนึ่งแต่ระบบความไม่เป็นธรรมยังอยู่ก็จะผลิตคนอื่นๆ ขึ้นมาเพื่อจะโกรธแค้นต่อไปข้างหน้า นอกจากนั้นตัววัฒนธรรมมีปัญหา ความเข้าใจเรื่องประวัติศาสตร์ ความเข้าใจในเรื่องศาสนา เป็นปัญหาทั้งนั้น วิธีที่เราวิเคราะห์ผมคิดว่าน่าสนใจที่จะดูว่าปัจจัยเหล่านี้สำคัญ โยงถึงกัน แล้วเราพูดอย่างค่อนข้างชัดเจนว่าอย่าสับสนระหว่างของพวกนี้ เพราะฉะนั้นถามว่าตรงนี้เป็นกรอบวิธีคิดที่นำเสนอให้กับสังคมไทย ก็คิดอยู่ มีคำเตือนรายงานของ กอส. คือการคาดคะแนเหตุการณ์เฉพาะหน้าไว้ว่าจะเกิดอะไรขึ้น ๔ อย่าง ตั้งแต่ปี ๒๕๔๙ ลำดับที่ ๑ เราคาดคะเนว่าความรุนแรงจะดำเนินต่อไป ๒ เราคาดคะเนว่าคนเจ็บคนตายจะเป็นชาวบ้าน หรือพลเรือนมากขึ้น จากคนที่ไม่รู้อิโหน่อิเหน่ ๓ เราคาดคะเนว่าวิธีการใช้ความรุนแรงจะเป็นระเบิดมากขึ้น มีการใช้ระเบิดมากขึ้น และ ๔ เราคาดคะเนว่าเศรษฐกิจจะแย่ลง ต้องถามตัวเอง สังคมต้องถามว่าจริงไหมที่เกิดขึ้น เพราะฉะนั้นสุดท้ายถึงเสนว่า ทางออกในทางการเมืองเป็นทางออกที่เราคิดว่าจะมีประโยชน์อย่างไร อันนี้คือภาพรวมที่ กอส. เสนอ ในทางออกมีรายละเอียดเยอะแยะ ซึ่งบางหน่วยงานสนใจ ผมว่าอย่างกระทรวงยุติธรรมสนใจนะ คณะกรรมการยุติธรรมสมานฉันท์ก็ยังทำอยู่ โครงการให้ความสนับสนุนช่วยเหลือประเภทเยียวยาเขาก็ยังทำอยู่ เพียงแต่ว่าแต่ละหน่วย แต่ละส่วน ไปหยิบบางส่วนมาทำ

คราวนี้ไม่เหมือนกัน แต่ว่าโหมดหรือวิถีของมันอาจเป็นทำนองเดียวกันในบางลักษณะ เราเสนออันนั้น แล้วมีรายละเอียดด้วยว่า ที่บอกว่าวิธีในทางการเมืองหมายความว่าอะไร รายงาน กอส. ทำสิ่งเหล่านี้ เพราะฉะนั้นถามว่าคนเอาไปใช้ไหม ก็ใช้ แต่บางอย่างไม่เอา ไม่กล้า บางอย่างก็เข้าใจผิด ไม่ใช้ บางอย่างคิด หยิบไปก็เยอะ เรื่องสาธารณสุข เรื่องการศึกษาบางส่วน หรือเรื่องสานเสวนาทางศาสนา มีคนพยายามจะทำอยู่บ้าง

งานของเราหรืองานที่ผมทำอยู่บ้างจะมีหลายส่วน บางส่วนเป็นงานซึ่งพอจะทราบว่ามีคนลงไปทำในระดับพื้นที่ อันนี้พูดในฐานะนักวิจัยก็มีงานที่เราเกี่ยวข้องในหลายๆ ฐานะ บางชิ้นเราทำเอง บางชิ้นเราไปช่วยเขา ยกตัวอย่างมีงานในระดับพื้นที่ซึ่งทางกองทุนสนับสนุนงานวิจัย (สกว.) สนับสนุนอยู่ เช่น โครงการวิจัยเกี่ยวกับมาเลเซียซึ่งน่าสนใจมาก มีนักวิจัยในท้องที่ไปดูว่าคนไทยในกลันตันอยู่กันอย่างไร ภายในกลันตันเป็นอย่างไร แม้กระทั่งประเด็นผลไม้ไทยในมาเลเซียเป็นอย่างไร พวกนี้น่าสนใจมาก แต่เป็นอีกด้านหนึ่งซึ่งถามว่ามีประโยชน์ไหม ก็มีประโยชน์ ไม่เพียงแค่ว่าเราจำเป็นจะต้องรู้เกี่ยวกับมาเลเซีย แต่อาจมีคำอธิบายหลายอย่าง เช่น คนที่นั่นซึ่งเป็นคนไทยบอกว่าในบ้านก็มีพระบรมฉายาลักษณ์เต็มไปหมด แต่เขาบอกว่าเขาเป็นพลเมืองมาเลเซีย ถามว่าจะกลับมาไหม เขาไม่กลับ อย่างนี้ก็มี วัดไทยมีกิจการหลายอย่าง สอนภาษาไทยให้คน เพราะเวลาจะบวชต้องใช้ภาษาไทย ของพวกนี้เป็นสิ่งที่น่าสนใจมาก ถามว่าเขาอยู่ในมาเลย์ได้ไหม ได้ และสุลต่านเป็นคนให้ความอุปถัมถ์วัดไทยด้วย น่าสนใจในสิ่งเหล่านี้ เพราะจะได้ตั้งข้อสังเกตว่ารัฐแถวนั้นอย่างแถวตุมปัส เป็นเขตในรัฐกลันตัน แล้วฝ่ายไทย บางส่วนก็รู้สึกหวาดเสียว รัฐกลันตันพรรคการเมืองที่ดูแลเป็นพรรคอิสลาม หรือใช้แนวทางอิสลาม ปรากฏว่าปัญหามีไหม คงมีบ้าง แต่ว่าคนก็ดูแลกันได้ วัดวาอารามไม่มีปัญหาเลวร้ายอะไร นี้คืออะไร น่าสนใจเพื่อที่จะดูว่าเป็นอย่างไร อันนี้ก็มีโครงการที่เราทำ

การสัมมนาโครงการวิจัยอนาคตไฟใต้เมื่อวันที่ 30 เมษายน 2551 ณ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) ภายใต้หัวข้อ ‘สื่อ ทหาร เด็ก และทักษะวัฒนธรรม’ อันนั้นก็น่าจะมีผลในทางปฏิบัติหลายอัน เช่น โครงการของ อ.แพร ผมว่าเยี่ยมมาก คือหลายเรื่องไม่เคยเห็นมาก่อน วิธีที่อาจารย์แพรพรีเซ็นต์ว่าคน ๓ วัฒนธรรมอยู่กัน ควรอยู่หรืออยู่กันได้ในลักษณะไหน ควรเข้าใจอีกฝ่ายหนึ่งอย่างไร ตรงนี้เราทราบว่าขณะนี้กระทรวงวัฒนธรรมสนใจที่จะนำไปใช้ในพื้นที่ เป็นประโยชน์ อย่างนี้คืองานวิจัยในที่สุดมันถึง แต่ว่าทำไมเราคิดเรื่องคู่มือ เพราะเราเคยทำวิจัยในหนังสือแผ่นดินจินตนาการเรื่องคู่มือข้าราชการ ว่าคู่มือข้าราชการใน ๘๖ ปีรู้สึกมีคู่มือ ๑๔ ฉบับ ก็ทำๆ กัน ไม่ได้ไปไหน จากนี้ไปควรมีคู่มือการเรียนรู้ว่าคนมีความหลากหลาย ยกตัวอย่างว่าผมเรียนรู้อะไร ผมเรียนรู้ว่าเวลาที่คนมาบอกเราว่าภาคใต้ไม่ได้หรอก เขาเป็นคนไทยต้องใช้ภาษาไทย แต่คนพูดไม่รู้ว่ารู้หรือเปล่าว่าภาษาไทยตากใบกับภาษาไทยที่กรุงเทพฯ หรือสุพรรณบุรี เป็นคนละภาษากัน คือความหลากหลายในสังคมไทยมหัศจรรย์ มันงดงาม นี้คือข้อมูลที่ได้จากความรู้ซึ่งน่าจะเสนอให้สังคม จะได้มองอย่างเป็นจริง ไม่ใช่มองอยู่ในจินตนาการว่าจะต้องเป็นอย่างนั้นอย่างนี้

หวังว่าครับ หวังให้เป็นเช่นนั้น